“Mijn vorige bestuurder was een narcist. Ik snap tot de dag van vandaag niet dat ik jarenlang al die gekkigheid van haar heb gepikt. Als interimmanager wilde ik mijn team beschermen voor haar grillen, maar dat is me niet gelukt. Er zijn veel mensen ziek geworden of weggegaan. Normaal ben ik best assertief, maar nu leek ik verlamd. Ik heb er nog dagelijks last van omdat ik niet gehandeld heb zoals ik dat normaal gesproken van mezelf verwacht.” Aldus een klant die anoniem wil blijven.

Als trainer in informeel leiderschap kom ik het af en toe tegen. Leidinggevenden die werken met of voor een bestuurder, of opdrachtgever, die zij als ‘narcistisch’ ervaren en daarin hun regie verliezen en een schim worden van zichzelf.

Wat kan je doen als je in zo’n situatie bent beland? Hoe herken je narcisme, waarom heb je er zo’n last van en hoe pak je je leiderschap terug? Je leest het in deze blog.

 

Hoe herken je narcisme?

Ieder mens heeft wel narcistische trekjes. Sommige mensen hebben deze karaktertrekken in extreme mate en hebben een narcistische persoonlijkheidsstoornis. In dat geval zijn de gevolgen vaak destructief op de werkvloer en in intieme relaties. Online regent het afvink lijstjes waarmee je je narcistische baas of partner kunt herkennen zodat je je ertegen kunt wapenen. Als je deze lijstjes globaal samenvat zijn narcisten:

  • Verslaafd aan aandacht en bewondering
  • Niet empathisch
  • Onvoorspelbaar
  • Manipulatief, spelen vaak een verdeel & heers strategie, en spelen mensen tegen elkaar uit
  • Nemen geen verantwoordelijkheid voor hun daden, hebben geen schuldgevoel en geven anderen de schuld

Maar ook:

  • Charmant
  • Onverschrokken
  • Denken groots en buiten de box

En precies dat laatste rijtje is de reden waarom narcisme relatief vaak voorkomt onder bestuurders en CEO’s zo leert ons wat speurwerk in boeken over narcisme van psycholoog en narcisme expert Martin Appelo. In tijden van crisis zijn ze juist door deze eigenschappen van waarde voor een organisatie. In kalmere tijden is hun narcisme vaak schadelijk voor de organisatie.

 

Waarom heb je zo’n last van een narcistische leider?

Cliënten die ik de afgelopen jaren begeleidde die met een narcistische baas te maken hadden, gaven aan dat de situatie ingrijpend was. Ze hadden last van stress, slapeloosheid, gevoelens van machteloosheid, zelftwijfel en depressie. Waarom hebben we zo’n last van een narcistische baas? Waarom staan we dat toe? Waarom nemen we geen maatregelen om voor onszelf op te komen?

Inzicht in kuddegedrag bij mensen (mijn expertise als paardencoach), kan helpen te doorzien wat de oorzaak is voor dit negatieve effect op je gevoel van welzijn. Een narcistische leider houdt zich namelijk bewust of onbewust niet aan de ongeschreven wetten van goed en veilig functioneerde mensenkuddes. Als lid van een kudde onder leiding van een narcistische leider ervaren we zo een continu onveilige en onvoorspelbare situatie en dit creëert een continu gevoel van onveiligheid.

Hoe doet een narcistische leider dit dan? Om dit te begrijpen zetten we de randvoorwaarden voor een goed functionerende groep mensen (of kudde paarden) op een rij. Om goed te functioneren als groep heeft de groep nodig:

  • een begrijpelijke en voorspelbare koers;
  • voorspelbaarheid, regelmaat, en heldere planning;
  • een transparante en eerlijke taakverdeling;
  • een transparante, eerlijke en op het doel gerichte manier van communiceren;
  • duurzame verbinding tussen de leden en de leider. Het gevoel dat je gezien wordt en er toe doet.

Het handelen van een narcistische leider heeft als rode draad dat hij of zij deze randvoorwaarden niet, of niet voldoende regelt voor zijn of haar groep. Door het ontbreken van deze randvoorwaarden (de basics van informeel leiderschap) gaan de ‘kuddeleden’ zich structureel onveilig voelen op emotioneel niveau. Ook al ben je op rationeel niveau niet in levensgevaar, je zoogdierenbrein geeft het sein onveilig als deze randvoorwaarden niet stabiel worden ingevuld, zo leerden we van het werken met kuddes paarden. Als je lang in emotionele onveiligheid denkt te verkeren gaat ook je reptielenbrein zich ermee bemoeien. Je gaat vechten, vluchten of bevriezen en hebt, doordat je reptielenbrein actief is, geen toegang meer tot je rationele brein die een volwassen, assertieve en adequate oplossing kan verzinnen.

 

Hoe pak je je eigen verantwoordelijkheid? Zet je volwassene aan!

In de literatuur over narcisme komt vaak naar voren dat narcisme niet te genezen valt en dat wanneer je slachtoffer bent van een narcistische baas of partner, je je vooral uit de voeten moet maken.  Als je dit bekijkt vanuit kudde perspectief is dit te eendimensionaal. Iemand kan pas een narcistische leider zijn, wanneer er ook volgers zijn die dit toestaan.

Het helpt daarom je gevoel van onveiligheid te relativeren door je rationele brein actief aan te zetten. Het brein wat de feiten op een rijtje zet, zegt: wat is hier nu echt aan de hand, hoe neem ik verantwoordelijkheid en hoe zorg ik goed voor mezelf! Kortom: zet je volwassene aan!

Want als je dit brein meer en meer activeert zie je immers dat we je de voorspelbaarheid van de situatie zelf in handen hebt. Als jij adequaat opkomt voor je eigen belang en behoeften wordt alles in jouw omgeving direct voorspelbaarder. Neem je eigen gevoelens serieus, zorg dat je krijgt wat je nodig hebt. En als de omgeving niet passend voor wat jij nodig hebt voor jou welzijn, dan vertrek je. En ja, dat betekent dat je het conflict aan moet gaan, soms uit de gratie valt en misschien zelfs van baan moet wisselen. Maar een baan waarin je niet veilig voelt en als bevroren door het leven moet, heeft hoe dan ook een veel te hoge prijs.

 

Wat is diepere les die je kunt leren van een leider met narcisme?

Soms lukt het niet om de situatie zo op te schonen dat je je eigen veiligheid garandeert. Cliënten voelen zich dat zo verlamd, vermoeid en angstig dat ze geen oplossing zien voor hun situatie en lijken te wachten op een ‘redder’. Dan is een diepere les te leren.

De kern van een narcistische stoornis is dat iemand afgesneden is van zijn of haar gevoelsleven, vaak door trauma’s die zij als kind opliepen. Door dit afgesloten zijn, herkent een narcist geen gevoelens bij anderen en kan er moeilijk een wezenlijke verbinding van mens tot mens tot stand komen. Dit maakt dat zijn of haar acties niet passen in de (ongeschreven) regels van de kudde. Als jijzelf goed verbonden bent je eigen gevoelsleven, en de onzichtbare orde van je kudde, ben je vaak wel opgewassen tegen een narcist. Je kunt verbijsterd of verbluft door niet-passende acties, maar herkennen dat deze niet kloppen voor jou. Je handelt vervolgens assertief op dit gevoel: je spreekt je uit, stelt je grenzen, komt voor jezelf op, en als de situatie je meer kost dan het je oplevert, zoek je een andere baan of partner.

Bij mensen die (ook) nog niet goed verbonden zijn met hun eigen gevoelsleven gebeurt er iets anders. Zij herkennen niet direct dat de acties van een narcist niet kloppen voor hen, omdat ze hun eigen gevoelens niet herkennen of niet als waardevol (genoeg) herkennen. Voor hen is hun ‘niet pluis’ gevoel nog geen reden om op te komen voor hun eigen belang. Ze handelen daarom niet assertief genoeg, en regelen niet op tijd wat voor hen nodig is. Hun gevoelens worden niet geuit naar de narcist, maar slaan naar binnen. Het gevolg daarvan is dat de narcist in kwestie niet genoeg merkt van het feit dat zijn gedrag niet ok werd bevonden. Er was immers duidelijke geen feedback en er waren geen negatieve consequenties. En zo worden ‘slachtoffers’ steeds angstiger en passiever en nemen ‘narcisten’ steeds meer ruimte.

 

Maar hoe doe je dat dan, je volwassene aanzetten?

Spreek je uit op een neutrale niet aanvallende manier. Blijf bij de feiten en geef ze objectief weer. Hou een lijst bij van gedrag wat volgens jou echt niet kan. Verzamel bewijs maar ga er niet emotioneel mee aan de haal door jouw gevoel met iedereen te delen, maar niet in actie te komen.

Bespreek de situatie feitelijk met collega’s en ga samen naar de baas van je baas.

Wanneer je je te verlamd voelt om adequaat te regeren, zoek dan hulp van een psycholoog, of een vertrouwenspersoon. Zet samen de feiten op een rijtje, verken welke grenzen werkelijk zijn overtreden, wat jouw aandeel is in het geheel en vooral wat je behoeften zijn. Maak een plan voor concrete actie. Centraal hierin staat dat je je eigen gevoelens en behoeften leer (h)erkennen, ze op waarde leert schatten, en leert handelen naar voor wat jij nodig hebt om te kunnen functioneren. Als een volwassen en vrij mens. En soms betekent dat dat je afscheid neemt van een baan. Jammer dan. Jouw welzijn is dat waard.